فضای مجازی کشور اقتضائی و وصله پینه‌ای صورت گرفته‌است

به گزارش صدای حوزه رسول جلیلی عضو حقیقی شورایعالی فضای مجازی در یادداشتی نوشت:

در سخنرانی نوروزی ۱۴۰۰ تنها در قالب یک پاراگراف دو سه جمله ای حاشیه‌ مطالبشان، امام عزیزمان، گلایه‌ای غلیظ و شدید را در خصوص وضعیت فضای مجازی کشور مطرح فرمودند که بسیار کارشناسانه، دقیق، منطبق بر واقع، و در عین حال با بیانی ساده، شیوا، و مجمل بود.

این گلایه چیزی نبود جز بیان قطعی و صریح «یَلِگی فضای مجازی کشور». در این نوشتار به وِل بودن فضای توسعه یافته فضای مجازی و زوایای مهم آن می‌پردازیم.

۱- دولت الکترونیکی چه نسبتی با فضای مجازی دارد؟ چه میزان توسعه یافته است؟

در مدل مفهومی چند لایه فضای مجازی کشور که در سند معماری کلان “شبکه ملی اطلاعات” مصوب سال ۱۳۹۹ شورای‌عالی فضای مجازی آمده است، دولت الکترونیکی (توجه شود که تعبیر “دولت الکترونیکی “درست است نه “دولت الکترونیک”) یکی از خدمات مهم در لایه خدمات در چهارمین لایه از مدل مفهومی فضای مجازی کشور است.

دولت الکترونیکی در کشور، علیرغم شعارهای فراوانی که پنج دولت گذشته داده‌اند آنقدر هم وسعه نیافته است. نباید زحمت دولت‌ها را کم ارزش تلقی نمود و اتفاقات خوبی که در حوزه‌های بانکی، اداری، آموزش، تامین اجتماعی، و سلامت افتاده است را نادیده گرفت، لیکن شایسته نیست که پس از ۲۰ سال تلاش در توسعه دولت الکترونیکی ما شاهد سناریوهایی از قبیل عدم قبول کارتخوان توسط پزشکان متخصص (سوپر درس خوانده‌های ما!)، نداشتن پرونده الکترونیکی سلامت و نسخه پیچی الکترونیکی فراگیر، و مواجهه مردم با دو سیستم موازی مکانیزه و دستی ( پیچیده‌تر شدن وضع برای مردم!) باشیم.

آنچه مهم است این که توسعه عقب افتاده از برنامه‌های پنج ساله و وعده‌های داده شده رؤسای جمهور و وزرای مربوطه و همچنین وابستگی شدید این توسعه به زیرساخت‌های نرم افزاری و سخت افزاری غیر قابل اتکا به هیچ عنوان افتخار ندارد و تنها در سطح ارائه آمار عملکرد می‌تواند مطرح باشد.

یادمان باشد که در این عرصه محدود نیز ما توسعه نیافته قلمداد می شویم. تأسف عمیق بنده، برخورد مخاطبان اصلی گلایه رهبری و تلاش ایشان در پاسخگویی ضمنی، آن هم تنزل فضای مجازی به مولفه هایی از دولت الکترونیکی یا تمسک به چُماق سیاسی فیلترینگ است که نشان از عدم درک صحیح فضای مجازی و عمق گلایه به جای رهبری است.

۲- چیستی توسعه فضای مجازی کشور

توسعه هر سامانه‌ای، هرچند متوسط یا کوچک، معمولا منطبق با یک روند بالا به پایین است. بدین معنی که در بالاترین سطح تحلیل نیازمندی‌ها، سپس طراحی کلان، طراحی جزئی، پیاده سازی، آزمون، نگهداشت، و بازخورد انجام می‌شود. فضای مجازی کشور یک اَبَر اَبَرسامانه است که خود از اَبَرسامانه‌های متعددی تشکیل شده‌است که یکی از اصلی‌ترین آن‌ها شبکه ملی اطلاعات است.

سامانه‌های موجود در فضای مجازی کشور به شکل تدریجی مبتنی بر نیاز مردم و سازمان‌ها و عمدتا نشأت گرفته از حرکت بین المللی به سوی مکانیزه نمودن، رشد، و عمومی شدن فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی، جمع سپاری تولید و بازنشر محتوا و همچنین عمومی‌تر شدن توسعه برنامک‌های خدماتی توسعه یافته‌ است. نه تنها در ایران، بلکه در بسیاری از کشورهای دنیا توسعه فضای مجازی از چنین الگویی پیروی می‌کند.

اصلی‌ترین اَبَرسامانه‌ فضای مجازی کشور یعنی شبکه ملی اطلاعات که ساختمندترین سامانه‌ها محسوب می‌شود نیز از یک طراحی جامع کل به جزء تبعیت نکرده است.

اصلی‌ترین شاهد اینکه پس از یک دهه از توسعه شبکه ملی اطلاعات، در نیمه دوم دهه ۱۹۹۰ الزامات «نیازمندی‌ها» و معماری کلان تهیه و به تصویب رسیده است. توسعه شبکه‌های ارتباطی اپراتورهای تلفن همراه و ثابت و فراهم آورندگان پهنای باند (FCPs) بیش از دیگر مؤلفه‌ها تابع یک روند مبتنی بر نیازمندی و طراحی بوده است.

خلاصه عرضم اینکه توسعه فضای مجازی کشور اقتضائی و اصطلاحاً وصله پینه‌ای صورت گرفته‌است و چه انتظاری بر مدیریت و اعمال حاکمیت بر چنین روش توسعه‌ای در فضای مجازی کشور می‌توان داشت؟ بویژه این‌که نگرش مبنایی واحدی بر مدیریت این فضا حاکم نبوده است و برخی مسئولین از عدم امکان مدیریت و حاکمیت آن برای خود فلسفه هایی بافته اند.