به گزارش صدای حوزه، دهمین جلسه از سلسله نشست های علمی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، با موضوع “مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی راه رفته و راه پیش رو”، ۱۹ آذر ماه ۱۴۰۱ در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی برگزار گردیده بود که با توجه به مصاحبه ی صدای حوزه با حجت الاسلام دکتر بهرامی، این گزارش مورد بازنشر قرار میگیرد:
ماجرای تأکید رهبر انقلاب بر راهاندازی مرکز کامپیوتری نور در اولین سال رهبری!
در ابتدای جلسه دبیرعلمی نشست، آقای محمد امین الهی منش با تسلیت ایام شهادت حضرت زهرا (س) به معرفی سخنران جلسه جناب آقای دکتر علیرضا طالب پور پرداخت. آقای دکتر طالب پور عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی و علوم کامپیوتر دانشگاه شهید بهشتی، دارای مدرک دکتری از انگلستان، در زمینه الکترونیک گرایش پردازش تصویری هستند. ایشان از جمله مؤسسین مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی بوده و ریاست پژوهشکده اعجاز قرآن، پژوهشکده فضای مجازی و پژوهشکده مطالعات میان رشته ای قرآن از جمله مسئولیتهای ایشان بوده است. از جمله افتخارات ایشان لوح تقدیر به عنوان خادم قرآن در سال ۱۳۷۵، عضو هیئت علمی برتر در ارتباط با جامعه و صنعت دانشگاه شهید بهشتی در سال ۱۳۹۸، پژوهشگر برگزیده دانشگاه شهید بهشتی بر اساس شاخص ارتباط با صنعت در سال ۱۳۹۶، همچنین پژوهشگر برگزیده پژوهشکده فضای مجازی در سال ۱۳۹۲است. از جمله فعالیتهای ایشان، تولید پالایش هوشمند محتوا، همکاری در پژوهشهای قرآنی و ارائه و اجرای طرحهای فرهنگی جدید با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، بررسی اعجاز علمی قرآن و تهیهی محتوا برای کتابخانه دیجیتالی آزمایشگاه گرافیک کامپیوتری است. همچنین ایشان مؤلف کتابهای پردازش تصویر فناوری اطلاعات و ارتباطات، تجارت الکترونیک و هوش تجاری و رویکرد مدیریتی هستند.
در ادامه آقای دکتر بهرامی ضمن خوشامدگویی به آقای دکتر طالبپور ایشان را اولین مدیر عامل مرکز خواندند و گفتند: ایشان جزو مؤسسین اصلی مرکز هستند که امروز زحماتشان موجب بهره مندی همه ما و حوزویان از این آثار است. جناب آقای طالبپور و دوستانشون زمانی که گام در این مسیر گذاشتند شاید خیلیها از آیندهی این مسیر تصویری نداشتند.
گاهی از برخی بزرگان حوزه شنیده میشد که برید به درس و بحثتون برسید از این چیزا ثمرهای برای علوم اسلامی در نخواهد آمد، ولی امروز ما وقتی با پژوهشگران صحبت میکنیم میگویند اگر این نرمافزارها در اختیار ما نباشد خلع سلاح میشویم یا خیلی از پژوهشهای ما میسر نخواهد بود. لازم است تاکید کنیم نگاه بلندنظرانه مقام معظم رهبری که در همین برهه اهمیت و عظمت کار را شناختن و در طی این سالیان حمایت لازم را به عمل آوردند در حفظ این جایگاه تاثیر زیادی داشته است. البته نباید از نظر دور داشت که اقداماتی که آن روزها صورت گرفت تا ما امروز در این جایگاه باشیم ناشی از یک آینده پژوهی از یک نگاه بلند بود تا امروز ثمرات خودش را نشان دهد. بنابراین امروزه اگر بخواهیم همان کارها تکرار بکنیم در آینده دستمان خالی خواهد بود چرا که سرعت پیشرفت فناوری اطلاعات حتما ما را با فضایی متفاوتتر، پیچیده تر و توسعهیافتهتر مواجه خواهد نمود از این رو آیندهپژوهی و آیندهنگری را به معنای واقعی باید در دستور کار داشته باشیم. امیدواریم امروز از محضر جناب استاد جناب آقای دکتر طالبپور در این رابطه استفادهی لازم را ببریم.
در ادامه آقای دکتر طالب پور در بخش اول سخنان خود گفتند: خیلی خوشحالم که امروز در جمع شما هستم. بنده عرائضم را برای ارائه «راه رفته» و تاریخ شکلگیری مرکز آماده کردم. راجع به «راه پیش رو» نیز نکاتی را خدمت دوستان ارائه خواهم کرد. تاریخچهای که میخواهم عرض کنم شاید برای حضار شیرین باشد. خیلی از شما در جریان ابتدای تاسیس مرکز نبودید. ابتدا کار با این نامه شروع شد. نامهای که در تاریخ ۱۷/۱۲/۱۳۶۶ به آقای مهندس انتظاری (عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی) دادم. من آن سال کارآموزی را در مرکز تحقیقات مخابرات میگذراندم. کاری که انجام میدادم این بود که با زبان اسمدی باکامپیتور کار میکردیم و توانسته بودیم معجم الفاظ سورهی بقره را آماده کنیم.
مهندس انتظاری به من اجازه دادند که یکی از دستگاههای لالهی ۸ (کامپیوتر) را که قدیمی بود و دیسکتی نسبتا بزرگ داشت و ۱۲۸ کیل ظرفیت داشت به علما و اساتید حوزوی نشان بدهم و بگویم که با این کامپیوتر چه کارهایی را میتوان انجام داد.
در سال ۱۳۶۷ ما سمیناری در مرکز باقر العلوم داشتیم. در آنجا طرحی ارائه شد که من برخی جزئیاتش رو خدمتتون عرض میکنم. مقدمه طرح راجع به خصوصیات و کارکرد کامپیوتر بود و در ادامه به طرحهای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (در آن سال این مرکز را به عنوان یک شرکت خصوصی تاسیس کرده بودیم) پرداختیم. اولین خروجی ما معجم الفاظ کتاب حدیثی بحار الانوار بود. در این طرح مشکلات زیر حل شده است: پیدا کردن ریشه کلمات تنظیم کردن کلمات همریشه بر حسب هیئت، انتخاب عبارت دلخواه برای چاپ جلوی کلمه مورد نظر، حل مشکل خطا در تنظیم و مشکل حروفچینی. (بخشی از متن طرحی که نوشته شده بود) در آن سمینار گفته شد که همه این مشکلات حل شده است.
لازم به ذکر است که آن روزها با معجم موضوعی مخالفتهایی میشد چرا که کار معجم را عدهای، بسته به سلیقهی محقق میدانستند و میگفتند: این چه کاری است؟ به جای این، همان الفاظ را مثلا بچسبانیم یا کار کنیم. استدلال ما این بود که معجم موضوعی کمک میکند راحتتر دنبال موضوعات در آیات و روایات بگردید. در این طرح تمامی کتب حدیث و فقه موضوعبندی میشوند و سپس با خواستن هر موضوعی تمام مواردی که راجع به این موضوع بحث کردند با کامپیوتر جواب میدهند. این طرح روی بحار الانوار به سفارش وزارت ارشاد انجام شد. در سال ۱۳۶۷ طبق قراردادی که با وزارت ارشاد منعقد شد قرار شد ابتدا ۱۰ جلد اول بحارالانوار کار انجام بگیرد سپس در صورت تایید، بقیه جلدها نیز در دستور کار قرار گیرد. وقتی که کار آماده شد، خدمت وزیر ارشاد بردیم ایشان به شدت استقبال کردند و گفتند حتما بقیه جلدها را نیز در دستور کار قرار دهید. در آن جلسه دوستان وزارت ارشاد از تفسیر کلام ناقوس سؤال کردند وقتی ملاحظه کردند که چه قدر سریع به جواب میرسند دستور دادند تمام ۱۱۰ جلد بحار کار بشود. البته این کار انجام نشد و در ادامه علت انجام نگرفتن را خواهم گفت. یکی از طرحها راجع به رجال بود که ثمره آن علاوه بر جمع آوری تمامی اطلاعات منظم و غیرمنظم راجع به فرد، مشخص شدن افراد روایتکننده، تعداد دفعات روایت و همچنین افرادی که این شرح از آنها روایت کرده و تعداد دفعات آن بود.
یکی دیگر از طرحها، طرح همگانی کردن کامپیوتر بود که افراد در خانه با داشتن یک دستگاه ارزان کامپیوتر مانند کمودور به قیمت تقریبی ۲۰،۰۰۰ تومان به کمک تلفن میتوانستند با مرکز کامپیوتر تماس گرفته و دستگاه کمودور خود را از طریق مودم به کامپیوتر مرکزی متصل نمایند و اطلاعات را بگیرند. آن روزها شبکهی اینترنت نبود به همین خاطر ما این طرح را در قم راه انداختیم. در این طرح امکان انجام کارهای تحقیقاتی شخصی با کامپیوتر فراهم میشد.
یکی از کارها جمعآوری اطلاعات تبلیغی بود که اطلاعات اولیه از دو جهت جمعآوری میشد، اول مشخصات مکانهای مختلف کشور، شهرها و میزان احتیاجات فرهنگی هر حوزه سپس مشخصات تمام مبلغین، شامل میزان تحصیلات، سابقهی تبلیغی، محل تولد و سکونت، تخصصهای مربوطه، سپس با برنامه کامپیوتری بهترین روش برای تقسیم نیروها انجام میگرفت.
نکتهی مهمی که باید مورد توجه قرار داد این است که لازم است به طور مرتب با یک ابزاری، شاخصهای فرهنگی کشور را رصد کنیم. مقام معظم رهبری نیز اخیرا در جلسه با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی به این مهم اشاره کردند. در این صورت متناسب با تصمیماتی که گرفته میشود آثار آن و شاخصهای فرهنگی قابل رصد و اصلاح خواهد بود. بنابراین تصمیمات نادرست قابل شناسایی خواهند بود. دیتا ماینینگ در واقع همین کار را انجام میدهد. بیزینس اینتلجنس که همان هوش تجاری و کسب و کار است نیز به همین مبحث میپردازد. ما در دانشگاه کاری که مشغول هستیم راجع به توسعه هوش فرهنگی است که از شاخصهای مختلف به صورت هوشمند استخراج میشه و اینها کمک میکند که داشبوردی مشتمل بر وضعیت جامعه، دانشگاه، حوزه و تبلیغ داشته باشیم و رصد کنیم.
دکتر طالب پور در ادامه از اولین دیدار خود با مقام معظم رهبری گفتند: ما خدمت رهبری توضیح دادیم که این کار ها را میتوان توسط ماشین انجام داد. معجم موضوعی ۱۰ جلد اول بحارالانوار را هم ارائه نمودیم. همچنین کاری که در کتب اربعه و مشایخ روات انجام گرفته بود. رهبری وقتی این کارها را دیدند بسیار شگفتزده و خوشحال شدند و فرمودند به من که شما پیشنهادتون چی هست؟ عرض کردم که کارهای تکراری که در حوزه انجام میشود با کامپیوتر انجام بدهیم و از کار تکراری مانع بشویم. ایشان فرمودند شما کاری به بقیه نداشته باشید و خودتان بروید و طرحی آماده کنید. ما وقتی از درب بیت رهبری خارج شدیم آقای دکتر سمیعی که الان دانشگاه تهران هستند به من گفتند که خوب است الان از دفتر رهبری برای جلسه بعدی وقت بگیریم. و اگر الان وقت نگیریم معلوم نیست فرصت دیگری به ما اختصاص بدهند. وقتی برگشتیم که وقت بگیریم درب بیت را بسته بودند، با یکی از مسئولین دفتر مواجه شدیم که در جلسه ما، رهبری ایشان را صدا زده بودند و فرموده بودند که بیا ببین آقایان چه کار کردن؟! به این میگویند کار. مشهد برای من کار کرده (کار آقایان در مشهد این بود که روایات را از آخر مرتب کرده بودند و پرینت کرده بودند و خدمت رهبری ارائه کرده بودند) اما به این که آقایان در قم انجام دادند میگویند کار. به ایشان (یکی از مسئولین دفتر) گفتیم شما که دیدید چه قدر مقام معظم رهبری این کار را پسندیدند و چه قدر استقبال کردند، برای ارائه طرح، فرصتی دیگری بدهید اما آن آقا (یکی از مسئولین دفتر) گفتند مقام معظم رهبری فرمودند: کار خوبی است و بروید کار را ادامه دهید. وقتی حرف این آقا تمام شد ما همه یخ کردیم باخود میگفتیم که ما منظور کلام رهبری را نفهمیدیم. برگشتیم به قم و مشغول به کار شدیم. بعد از دو هفته آقای سید جواد شبیری زنجانی (فرزند مرجع) به من زنگ زدند که از طرف دفتر رهبری با من تماس گرفته شده، قرار گذاشتیم که فردا خدمت رهبری برویم. طرح آماده شده بود. ساعت ۱۱ قرار داشتیم. وقتی خدمت رهبری رسیدیم، داخل اتاق اندرونی رفتیم. آقا لباس عادی پوشیده بودند و تو اتاق کتابخانه نشسته بودند. آقا ما را دعوا کردند و فرمودند: مگه من نگفتم برید یه هفته بعد بیاین؟! چرا دو هفته طول کشید؟! این سخن رهبری میزان اهمیت و عظمت کار را نشان میدهد که حتی تاخیر یک هفته ای را هم جایز نمیدانستند. رهبری در ادامه فرمودند: هر روز که سپری میشه و از این تکنولوژیها در اشاعهی فرهنگ اسلامی استفاده نمبشه، ضربهی مهمی به ما وارد میشه. ببینید رهبر در سال ۱۳۶۸ این جمله را بیان نمودند، در حالی که بعضی از اعضای دفتر آن گونه با ما برخورد کردند. جلسهای که با رهبری داشتیم قرار بود ۱ ساعت بیشتر نباشد اما تا ساعت ۱ طول کشید و ایشان نماز اول وقت را هم نخواندند تا ما برنامهها را خط به خط توضیح دادیم سپس آقا دستور دادند کارها پیش برود و یک عدد چک ۱ میلیون تومانی برای ما کشیدند تا هزینههای اولیه کار را تامین کنیم.
فعالیت مرکز از آن روز شروع شد و الحمدلله تا به امروز با ارائه آثار فاخر ادامه پیدا کرد. امروز فعالیتهای مرکز، حوزه و دانشگاه را تحت تاثیر قرار داده است. به طور مثال کاری که راجع به مقالات انجام شده واقعا در دانشگاه قابل استفاده است. البته زمینههای همکاری با دانشگاه خیلی بیشتر است.
یکی از نکاتی که راجع به بحث «راه پیش رو» لازم است گفته شود، همکاری جدی با دانشگاههای کشور است. مرکز در حوزه میدرخشد اما این درخشش را میتواند در دانشگاه هم داشته باشد، خصوصا در بخش علوم انسانی و اسلامی. دانشگاه امتیازاتی دارد که گاهی در حوزه یافت نمیشود، مثلا تحقیقات میان رشتهای به عنوان نمونه اشارات علمی که در قرآن استفاده شده است نیاز به تحقیقات عمیق دارد چرا که بعضی از مسایلی که ادعا شده غلط و یا وهن به اعجاز قرآن است.
حوزه دیگری که در ارتباط با دانشگاه میتواند فعال شود حمایت از پایاننامهها است. استفاده از تکنولوژیهای جدید هوش مصنوعی مثل ترجمه ماشینی، پیکرهها و برچسب گذاری و … در این مسیر میتواند کمک موثری برای دانشجویان و اساتید باشد.
یکی دیگر از بایدها در مسیر پیش رو این است که مرکز کامپیوتری علوم اسلامی با مرکز پژوهشکدهی هوش مصنوعی تفاهمنامه و همکاری داشته باشد.
یکی از چالشهای سالهای آغازین کار بحث تامین هزینهها بود در این زمینه ما اجازه مصرف خمس را هم از مراجع گرفتیم. حضرت آیت الله العظمی اراکی و حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی و حضرت آیت الله شبیری تایید نمودند که صرف سهم مبارک امام در مرکز تحقیقات کامپیوتر علوم اسلامی از مصادیق بارز مصرف وجوهات است.
در سال ۱۳۶۸ خدمت آیت الله مکارم شیرازی نامهای دادم. ایشان به من فرمودند که من نامه شما را خواندم، اینقدر برایم جالب بود که اگر اجازه دهید میخواهم در مقدمهی تفسیر نمونه جلد ۲۸ چاپ کنم. من همین طور متحیر مانده بودم تصور نمیکردم ایشان این کار را این گونه محکم بگیرند. الحمدالله مراجع هنوز هم خیلی در این مباحث جلو هستند و من شهادت میدهم مقام معظم رهبری نسبت به سایرین قویتر برخورد نمودند.
در هر صورت این خاطراتی بود که با آن خوش هستیم و هیچ لذتی بالاتر از این نیست که کاری که انجام شده روز به روز به جلو حرکت کند.
من اولین پیشنهادم به مرکز این است که بازبینی اساسنامه، اهداف و چشم انداز آن در دستور کار قرار بگیرد به گونه ای که در فضای عمومی فرهنگی کشور، مرکز، نقش فعال، تعیین کننده و اصلی را داشته باشد.
پیشنهاد بعدی این که وارد بحثهای قرآن کاوی رایانشی، اعجاز قرآن، تفسیر علمی قرآن و … شوید این بحث ها خارج از فضای حوزه و در دانشگاهها طرح شده است بنابراین لازم است مرکز تغییر اساسی در ارتباط خود با دانشگاه ها داشته باشد.
در ادامه دکتر طالب پور از چشم انداز روزهای آغازین مرکز گفتند: تصوری که ما در آن روزها داشتیم این بود که محققان در کمترین وقت به مطالب مورد نیاز خود دست پیدا کنند.
ایشان در ادامه گفتند: در سال ۱۳۷۰ نمایشگاهی در حیاط دارالشفاء دائر نمودیم. در این نمایشگاه ۱۵ کامپیوتر، برنامههای مختلفی که در سالهای نخستین مرکز آماده شده بود نمایش میدادند. اساتید و علمای حوزه علمیه قم تقریبا همه آمدند و از کارها استقبال کردند. همه مراجع حتی مراجعی که اوایل مخالفتهایی با این کار داشتند آمدند و از مقام معظم رهبری بابت این فعالیتها تشکر میکردند. تلویزیون یک هفته اینجا مستقر بود و همهی موارد را ضبط میکرد. همه بازدیدکنندگان اذعان داشتند که این ابزارها میتواند سرعت رسیدن به پاسخ را در پژوهش بسیار کوتاه کند.
در ادامه جلسه یکی از حضار راجع به فعالیتهای دکتر طالب پور در زمینه اعجاز قرآن پرسید ایشان در این زمینه گفتند: اعجاز قرآن دو بخش دارد: بُعد علمی اعجاز که میتواند شامل علوم پایه و علوم انسانی باشد که هر کدام از اینها روش تحقیق متفاوت دارد و یکی هم بُعد نظم الفاظ قرآن (نظم در کلمات و آوا). دکتر طالب پور در ادامه استفاده از روایات را گامی جدید در شناخت اعجاز قرآن خواندند و افزودند یکی از مراجع به من فرمودند: در روایات سرنخهای بسیار مهمی از اعجاز قرآن وجود دارد. نکته ای که باید توجه داشت روش تحقیق واحد، در همه این هاست. یعنی اگر آیه یا روایتی به مطلبی به طور صریح اشاره کند که این مطلب در ظرف علمی ۱۴ قرن پیش موجود نبوده است و الان به عنوان یک مطلب قطعی نه نظریه، مورد قبول دانشمندان آن علم خاص است در صورتی که این سه گزاره با هم جمع شود میتوانیم بگوییم این مطلب کلام بشر نبوده است. ما در این زمینه، راجع به آیات قرآن، مفصل کار کردیم. نهایتا مقالهای را در مجلهی مطالعات میان رشتهای پژوهشکدهای که به زبان انگلیسی هست چاپ کردیم. در آنجا روش فازی را برای اثبات اعجاز قرآن داشتیم. در این روش تک تک مواردی که به عنوان اعجاز علمی مطرح میشود ممکن است مورد اشکال قرار گیرد مثلا کسی بگوید این مطلب خیلی صریح از آیه برداشت نمیشود یا این مطلب را فلان دانشمند هم عصر گفته است، هرکدام از این اشکالات درصد قطعی الصدور بودن را کم میکند (اگر صفر و یکی نگاه کنیم باید کلا بخاطر یک اشکال همه موارد را کنار بگذاریم) اما اگر فازی نگاه کنیم با توجه به منحنی باور، منحنی یقین در بشر، منحنی ثابت زمانی و پارامترها در میابیم که با توجه به تعداد اینها تواتر اجمالی محقق میشود. بله اگر فقط یک مورد موجود باشد قابل خدشه است اما وقتی همه اینها با هم جمع میشود تراکم ظنون محقق میشود و تواتر اجمالی شکل میگیرد. مثلا از قضایا و روایات مختلف استفاده میشود که امام علی ع شجاع بودهاند. تک تک این روایتها تواتر ندارند اما با کنار هم گذاشتن آنها تواتر اجمالی شکل میگیرد. این قضیه فازی هم به همین شکل میتواند کمک کند.
ایشان در ادامه این بحث گفتند: لازم است آزمایشگاهِ دانشگاهها، پروپوزالهایی را در این موضوعات تهیه کنند و توسط اساتید علاقهمند رشتههای مختلف زیستشناسی، زمینشناسی، فیزیک، نجوم، شیمی و … آنها را پیگیری کنند. ما امروز اگر بخواهیم در مجامع علمی بین المللی ادعایی را ثابت کنیم باید از روشهای برون دینی علمی آن را طرح کنیم.
آقای دکتر طالب پور در ادامه با اشاره به سؤال یکی از حضار مبنی بر لزوم بهرهمندی از دانش روز دنیا در زمینههای علوم انسانی دیجیتال به ذکر خاطرهای از مرحوم آیت الله مصباح یزدی پرداختند. ایشان گفتند: در سال ۱۳۶۹ آیت الله مصباح وقتی کارهای مرکز را مشاهده نمودند خیلی استقبال کردند اما علیرغم این اشاره کردند که بروید درستون را بخوانید این اسباب بازیها را رها کنید. این ها به جایی نمیرسد. چند ماه بعد ایشان کانادا رفتند و ۳ سال هم آنجا بودند و با پیشرفتهای علمی و بحثهای مختلف کامپیوتری آشنا شده بودند، زمانی که ایشان از کانادا برگشته بودند به قدری مشوق کارهای ما بودند که ما در مجالس مختلف از ایشان برای صحبت دعوت میکردیم. یعنی آیت الله مصباح مبلغ این قضیه شده بودند.
ارتباط با مجامع بینالمللی و استفاده از دانش روز دنیا موجب میشود تا مرکز نسبت به داشتههای خود قویتر عمل کند و ضعفها و کمبودها را با استفاده از دانش روز سریعتر برطرف نماید.
در ادامه یکی از حضار راجع به دلسردیهایی که اوایل مرکز برای ایشان اتفاق افتاده بود سوال کرد آقای دکتر طالب پور در پاسخ گفتند: خاطرهی عجیبی را که خدمت یکی از آقایان علما رسیدیم برای حضار عرض کنم. ما اوایل کار با یک کامپیوتر بزرگ (لاله ۸) خدمت یکی از آقایان رسیدیم و کاری که عرضه کردیم لغتی را در ۱۰ آیه اول سوره بقره پیدا میکرد. بعد یکی از آقایان گفت آقای طالبپور خدا از کامپیوتر بزرگتر است. گفتم چه ربطی دارد؟ یعنی فکر کرده بود که ما الان با این کامپیوتر آمدیم به جنگ با خدا نعوذ بالله. این اولین خاطره بود که داشتیم. خاطره بعدی راجع به ایرادی بود که به کارهای موضوعی میگرفتند و میگفتند این کار سلیقهای است. راجع به جست و جوی لفظی نیز برخی میگفتند: وقتی به صورت دستی دنبال مطلبی بگردیم ده تا مطلب دیگر را هم در کنار این میبینیم، اما در جست و جوی ماشینی، مستقیم سراغ مطلب مورد نظر میرویم و از آن مطالب اضافی بهره نمیبریم. من به این افراد میگفتم: شما ۵ ساعت وقت صرف میکنید و ۱۰تا مطلبی که نمیخواهید را میبینید اما با جست و جوی ماشینی ۵ ساعت وقت صرف میکنید و ۱۰۰ تا مطلبی که میخواهید را پیدا میکنید، کدام از اینها بهتر است؟؟
در کار موضوعی خیلی بحثها داشتیم که روش کار ما با همین بحثها اصلاح میشد. به عنوان نمونه آیتالله محمدی عراقی در جلسهای به ما گفتند: موضوع نماز در بلاد کبیره را در ۱۰ جلد اول بحار جست و جو کنید. ما نمایههای صلاه و بلاد را به صورت جدا جدا زدیم پاسخی که سیستم داد، ثواب قرائت سوره بلد فی الصلاه بود که ربطی به موضوع ما نداشت. همان جا متوجه اشکال کار موضوعی شدیم و در صدد اصلاح کار برآمدیم بعد از این نمایهها را ترکیبی میزدیم، تا این اشکال پیش نیاید. هرچند این مخالفتها اوایل کار باعث دلسردی ما بود اما با گذشت زمان اینها تمام شد. امروزه راجع به این که هوش مصنوعی میتواند به استنباط کمک کند مخالفتهایی میشود که این هم شاید به دلیل تصور ناقصی است که از موضوع دارند و فکر میکنند که قرار است سیستم به جای مجتهد فتوا دهد. البته من با هوشمند شدن استنباط خیلی موافق نیستم. کارهای هوشمندی که در حوزه استنباط اتفاق افتاده همه به عنوان مقدمه استنباط است. اگر ما بر اساس اولویت و اهمیت حرکت کنیم، میبینیم بسیاری از کارهای زمین مانده هست که از اولویت بیشتری برخوردار است مثلا ترجمه ماشینی اثر و کارکردش خیلی بیشتر از این است که مثلا با استفاده از هوش مصنوعی کشف کنیم فلان فتوای مجتهد، خلاف مبنای علمیاش است. از طرفی استنباط هوشمند مخالفین زیادی دارد که این ها خودش مانع از توسعه و پیشرفت کار میشود.
دکتر طالب پور در ادامه خاطره ای از دیدار با آیتالله منتظری بیان کردند: ما خدمت ایشان رسیدیم وقتی ایشان برنامه ها را دیدند گفتند: کامپیوتر آخوندخور شدست؟؟ یعنی اولین بحثشون این بود که کامپیوتر اومده جای آخوندها را بگیرد. (البته منظور ایشان به لهجه اصفهانی این بوده است که کامپیوتر به آخوند رسیده است؟)
در ادامه دکتر طالب پور در پاسخ سوال حضار از چالشهای روزهای نخستین مرکز گفنند: ما بیشترین چالشی که داشتیم بحث مالی بود. در آن زمان کامپیوتر ۵۰۰۰۰۰ تومان قیمت داشت. قیمتی که با یک زمین ۱۰۰ متری در خیابان زنبیل آباد قم برابری داشت. ما برای حل این چالش کامپیوترهای کمودور را گرفتیم (کامپیوترهای کمودور را نمیشد کاری باهاش انجام داد) به کمک دستگاهی (Rs32)که ساخته بودیم خروجی کمودور را به دستگاه اصلی وصل کردیم با این کار، هزینه ما خیلی کم شد. تایپیست ها با دستگاه کومودور تایپ میکردند سپس محتوا به سیستم اصلی منتقل میشد به جای این که ۵ کامپیوتر ۵۰۰۰۰۰ تومانی بخریم با ۵ دستگاه ۲۰۰۰۰ تومانی کار انجام شد. مشکلات مالی زمانی که دفتر مقام معظم رهبری هم پشتیبانی میکردند وجود داشت. الحمدالله زمانی که من از مرکز رفتم مشکل مالی حل شده بود.
خاطره دیگر این که خدمت مرحوم آیتالله شیخ جواد تبریزی رسیدیم عرض کردم به ایشان که ما در زمینه رجال این کار را انجام دادیم. تشریف بیارید و از نزدیک کار را ببینید. (ایشان در اوقات فراغت ترتیب اسانید و مشایخ روات کتب اربعه را درست میکردند.) ایشان گقتند من آمادگی ندارم. بعدها من سر درس ایشان نکتهای را عرض کردم. ایشان گفته بودند اگر زراره از شخصی روایت نقل کند این خصوصیتها را دارد. من ۵ سند پیدا کردم و خدمت ایشان ارائه نمودم که این خصوصیتهایی که استاد گفتند را نداشت. ایشان وقتی این اسناد را دیدند با تعجب به بنده نگاه میکردند. من از فرصت استفاده کردم و گفتم اینها از کامپیوتر به دست آمده است. ایشان فرمودند: صبر کن رفتند وضو گرفتند، عبا پوشیدند و با من همراه شدند. وقتی کارها را از نزدیک مشاهده نمودند فردا سر درس از فعالیتها تمجید کردند و گفتند: کار خیلی خوبی انجام گرفته است.
دکتر طالب پور در ادامه با ذکر یک مثال پاسخ سؤال یکی از حاضران راجع به علوم انسانی دیجیتال را دادند. ایشان گفتند: طرح یکی از دانشجوهای ارشد من این بود که از طریق نوار قلب (ای سی جی) بیماری قند افراد را کشف کند. فایده این کار این است که به شخصی که نوار قلب گرفته هشدار بدهد که مشکل کلیه یا قند هم دارد. متخصصان این نظریه را رد میکردند و میگفتند: ربطی بین نوار قلب و سائر پارامترها نیست. ما یک نخبهی پزشکی (متخصص قلب و نفر دوم کنکور) را پیدا کردیم. ایشان قبول کردند که به عنوان مشاور، دیتا ها را جمع کنند. در نهایت جوابی که به دست آمد اختصاصیت و حساسیت بالای ۸۰ درصد داشت و مورد قبول تمام بحث های پزشکی بود. دلیل این بود که پزشکها دنبال علت بودند و ما دنبال علامت بودیم. ما از علامت به مسائل میرسیدیم آن ها از علت. وقتی یک نفر مشکل کبد داشته باشد ممکن است نوار قلب او علایمی داشته باشد که ما نبینیم اما با تجمیع دیتاها میتوان توسط کامپیوتر پترن هایی را استخراج کرد که تشخیص دهد این قضیه همه جا اتفاق افتد. این ها مربوط به بحث دیتاماینینگ و دادهکاوی است. فرض کنید از روایات علایمی استخراج شود که نمایانگر دیتای مورد نظر باشد. این دیتا برداری تشکیل میدهد که میتواند بازنمایی تصویر مورد نظر، متن یا کلمه باشد. با مقایسه این بردارها میشود چیزهایی را که توصیفش نیاز به یک تجربه طولانی دارد توصیف نمود. با این شیوه ای که عرض کردم از علایم (در واقع معلول) به علت پی میبرند یا پیشبینی میکنند.
در بحث قرآن کاوی رایانشی ما به صورت اتفاقی متوجه شدیم که توزیع حروف در کل، نصف، ربع و یک یا چند صفحه از قرآن مثل هم است. این ادعا به این معنا نیست که دقیقا مثل هم باشد ولی با اختلاف کمی این کلام صادق است. اما در کتب دیگر این اتفاق رخ نداده است و چنین نظمی وجود ندارد. اگر به این نظم اشکال کنید و بگویید این ویژگی مختص زبان عربی است مثل زبان های دیگر (مثلا در فرانسوی ژ و غ زیاد استفاده میشود یا زبان آلمانی خ زیاده به کار بده میشود) این احتمال دفع میشود چرا که با بررسی کتب مختلف از یک زبان میفهمیم که توزیع حروف در کتابها با یکدیگر مختلف است. احتمال دیگری که وارد میشود این است که هر نویسنده ای یک پترن مخصوص داشته باشد نظیر اشعار حافظ، احادیث نهج البلاغه و … . این احتمال قوی است. احتمال سوم این است که این نظم مختص قرآن باشد این احتمال را ما مورد مطالعه و پژوهش قرار دادیم و به نظر ما این احتمال قطعی تر است زیرا فاصلهی هیستوگرامها و پیدیافهای توزیع حروف در بخشهای مختلف قرآن خیلی کمتر از متنهای دیگر است. حداقل ادعایی که ما تو این زمینه ثابت کردیم راجع به پایاننامهها است. همان گونه که اثر انگشت افراد را از هم متمایز میکند توزیع حروف در متن هم میتواند افراد را متمایز کند. اگر محتوای متنی ما حجم زیادی داشته باشد این کار قابل رصد است و میشود فهمید این کتاب از هم پراکنده است یا قسمتی از متن با بقیه تفاوت دارد. این داده هرچند به طور قطعی ثابت نمیکند که این متن متفاوت از نویسنده صادر نشده اما میتواند به عنوان دادهی پرت غیر نرمال، مورد توجه قرار گیرد تا محقق توجه بیشتری نسبت به آن داشته باشد.
بنابراین توجه به دیتاماینینگ که سرمایه اصلی مرکز است (حدود ۹۰۰۰۰ جلد کتاب که ۵۰۰۰۰ فول تکست است) با توجه به این که این دیتاها برچسب گزاری شده است باید در دستور کار قرار گیرد. من توصیه میکنم تمام ترانزکشن ها و یوزرهایی که وارد سایتهای مرکز میشوند را حفظ کنید این ها همه قابل تحلیل است.
ایشان در بخش پایانی از مسئولین بابت برگزاری نشست تشکر نمودند و گفتند: لازم است دامنهی فعالیتها مرکز گستردهتر از گذشته شود حتی اگر محدودیتی به خاطر اساسنامه وجود داشته آن را اصلاح کنید. همکاری با مراکز به ویژه مرکز هوش مصنوعی بیش از گذشته اتفاق افتد. توجه به مسائل کلان کشور در حوزه فرهنگ به طور ویژه در دستور کار قرار گیرد.
ما در حوزه فرهنگ ضعفهای زیادی داریم که بیشتر ناشی از نداشتن فیدبک درست از جوامع دانشگاهی و … است. ما نمیدانیم به طور مثال در بحث حجاب، چند نفر طرفدار بیحجابی هستند؟ یا راجع به اخلاق چند نفر اخلاقی عمل میکنند؟ این ها معلوم نیست. اگر ما شاخصهای اصلی فرهنگی در دانشگاه را تعریف کنیم که عبارتند از شاخص رضایت، دینداری، اخلاق حرفهای و امید، این ۴ شاخص را باید دائما رصد کنیم و تصمیمات متناسب با آن داشته باشیم. ما یکی از نمودارهایی که در این باره داشتیم هیجانات صورت را به صورت هوشمند از تصاویر میگرفت. قبل از اغتشاشات بر اساس داده هایی که از تصاویر صورت مردم در خیابان گرفته شده بود به طور مثال ناراحتی مردم درجه دو بود. وقتی این تجمعات شروع شد یکباره درصد خوشحالی مردم پایین آمد و عصبانیت و ناراحتی بیشتر شد. اخیرا برررسی کردیم درصد خوشحالی به جای قبلش نزدیک شده اما ناراحتی درصدش پایین نیامده و این نشان میدهد که هرچند هیجانات کاهش پیدا کرده اما عصبانیت و ناراحتی کم نشده است. این رصد در دانشجوها اتفاق افتاد و به همین خاطر دانشگاه شروع کرد به برنامه ریزی برای اردو و تفریحاتی که که این حالت ناراحتی را کم کند. راجع به پیادهسازی قرآن در جامعه نیز باید شاخصهایی داشت که به صورت هوشمند رصد کرد تا بفهمیم عمل به قرآن در جامعه تا چه اندازه اتفاق میافتد؟ این که ما قرآن را به بهترین نحو تحلیل کنیم خوب است اما آن چه مهم است این که چه میزان به قرآن عمل میکنیم؟ متناسب با این رصد ما میفهمیم که کدام یک از تصمیمات درست بوده و کدام غلط. بنابراین بحث هوش فرهنگی اهمیت و کاربرد بسیاری در جامعه دارد.
