به گزارش صدای حوزه، کرسی آزاداندیشی با موضوع «گسترش مراکز خرید بزرگ در فضاهای شهری شهرهای زیارتی: واکاوی پیامدهای فرهنگی و هویتی در شهر قم» به همت پژوهشکده انوار طاها در سالن همایش سازمان علمی فرهنگی آستان قدس دفتر نمایندگی قم برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمین عباس ابراهیمی عضو هیئت علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی در این نشست که در ماه مبارک رمضان و با حضور اساتید حوزه برگزار شد، با طرح یک پرسش اساسی آغاز کرد: اگر زائران پیش از ورود به حرم مطهر، ساعتها وقت خود را در یک مرکز خرید بزرگ بگذرانند، آیا این انتخاب صرفاً یک کنش اقتصادی است یا با نوعی تربیت خاموش فرهنگی مواجهیم؟
وی با بیان اینکه این مسئله در سطح جهانی محل بحث نظریهپردازان است، تأکید کرد: هدف ما بررسی این موضوع ناظر به شهر مقدس قم است.
قم؛ شهری با هویت ممتاز در روایات
این پژوهشگر حوزوی با اشاره به جایگاه ویژه قم در روایات اهل بیت(ع) تصریح کرد: شهر قم تنها با نقطه کانونی حرم حضرت معصومه(س) شناخته نمیشود، بلکه در لسان روایات کل این شهر مورد توجه است. روایاتی که به پناهآوردن به قم در فتنههای آخرالزمان توصیه میکنند، ناظر به تمام این شهر است.
وی با بیان اینکه قم از قرنهای آغازین اسلام سابقه داشته و همیشه محل حضور انسانهای موحد بوده است، افزود: در مقطعی شهر قم بالای بیست هزار محدث داشت و جای جای آن محل دفن شخصیتهای برجسته است. امام رضا(ع) درباره این شهر فرمودند: «همانطور که خداوند عذاب را از مردم بغداد به برکت پدرم موسیبنجعفر(ع) برداشت، عذاب را از مردم قم به برکت تو (فاطمه معصومه) برداشته است.»
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی با ذکر خاطرهای از علمای گذشته گفت: زمانی یکی از بزرگان قم به دلیل خطای کوچک مردم که امروز شاید گناه هم به حساب نیاید، قصد مهاجرت از این شهر کرد و امام رضا(ع) به ایشان فرمودند به قم بازگردد. این نشان میدهد که این شهر چه جایگاه رفیعی دارد و باید مراقب هرگونه تغییر در فضای کالبدی آن بود.
پیامدهای ناپیدای توسعه شهری
عضو هیئت علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اینکه هرگونه تغییر در فضای کالبدی شهر، ناگزیر حامل پیامدهای فرهنگی و هویتی است، خاطرنشان کرد: این پیامدها غالباً آشکار نیستند و اثرگذاریشان تدریجی و ناپیداست. شهر قم امروز در متن تحولات اقتصادی و توسعه شهری قرار گرفته و شاهد حضور افرادی در قم هستیم که نه برای زیارت، بلکه صرفاً برای مقاصد اقتصادی یا مصرف به این شهر میآیند.
این استاد حوزه با اشاره به آمار سالانه تا ۳۰ میلیون زائر و جمعیت یک میلیون و دویست هزار نفری قم، گفت: قم در شاهراه ارتباطی کشور قرار دارد و طبیعی است که الگوهای معیشتی آن تغییر کند، اما اگر توسعه مراکز خرید بزرگ را صرفاً به عنوان پاسخگویی به نیاز اقتصادی زائر و مجاور ببینیم، نگاهی حداقلی است. این توسعهها حامل الگوهای جدیدی از مصرف، تعامل اجتماعی و تجربه شهری هستند.
از «الکاسب حبیبالله» تا نابودی کسبوکارهای محلی
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی با بیان اینکه فروشگاههای بزرگ مقیاس ویژگیهای مثبتی مانند تنوع کالا و کاهش قیمت دارند، هشدار داد: اما نباید فراموش کنیم که با توسعه بیرویه این مراکز، کسبوکارهای خرد محلی را نابود کردهایم. این فروشگاههای قدیمی صرفاً محل خرید نبودند، بلکه محل اعتماد مردم و تجلی روایت «الکاسب حبیبالله» بودند. کاسب محله یکی از ارکان چرخه حیات محله بود.
وی با اشاره به بازدید میدانی خود از محلات قدیمی قم افزود: وقتی به این محلات میروم، میبینم که فروشگاههای قدیمی دیگر رونق ندارند. این فضاها زمانی محل مراجعه مردم برای خرید، محل اعتماد و حتی محل تحقیق و پرسش بودند. ما با ایجاد فروشگاههای بزرگ مقیاس، این کسبوکارهای محلهای را در معرض نابودی قرار دادهایم.
هشدار نسبت به «تکاثر» به جای رشد واقعی
این پژوهشگر حوزوی با استناد به مفهوم قرآنی «تکاثر» گفت: اگر رشد اقتصادی را صرفاً با شاخصهای کمی مانند تولید، سرمایه و مصرف بسنجیم، گرفتار تکاثر میشویم. خداوند در قرآن کریم میفرماید «أَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ». شهر رشد میکند اما هویت پیدا نمیکند. امکانات رفاهی زیاد میشود اما محتوا و معنا ندارد و نه تنها پیوندی با هویت زیارتی قم ندارد، بلکه در تقابل با آن قرار میگیرد.
وی با اشاره به مشاهدات خود از برخی مراکز خرید بزرگ در قم تصریح کرد: در این فضاها، ناهنجاریهای فرهنگی بسیار واضحتر از فروشگاههای کوچک محلی دیده میشود. بحث کشف حجاب، نوع پوشش مراجعان، و فضای حاکم بر این مراکز نشان میدهد که این فضاها مکانی برای تظاهر، تفاخر و خودنمایی میشوند، نه صرفاً خرید. در منطق قرآن، رشد واقعی به معنای کیفیت تجربه انسان از شهر است؛ شهری که انسان موحد تربیت کند.
نمونههای تاریخی از پیوند اقتصاد و معنویت در قم
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی با اشاره به پیشینه اقتصادی قم گفت: شما به گذشته قم نگاه کنید؛ فرش قم، بازار قم، کفش قم. اینها نمونههایی از پیوند اقتصاد با هویت شهری بودند. هنوز هم در برخی از بازارهای قدیمی، کاسبهای قدیمی را میبینید که نوع تعاملشان با مشتری، هدفشان از فروش، نگاهشان به سود، همه و همه متفاوت است. هدفشان صرفاً فروش کالا نیست، بلکه رفع نیاز مردم است.
وی با ذکر مثالی از سیره آیتالله بهجت(ره) افزود: زمانی که آیتالله بهجت(ره) در قید حیات بودند، مسیر رفت و آمدشان از گذر خان و کوچه ارگ بود. کسبهای که در مسیر ایشان بودند، این بزرگواران را میدیدند، اما ما امروز کاری کردهایم که بزرگان از فضای پیرامونی حرم فاصله داشته باشند.
مراکز خرید باید «واسط زیارت» باشند، نه مقصد مستقل
این استاد حوزه با تأکید بر اینکه مخالف توسعه کسبوکار و رونق تولید نیست، گفت: قم میتواند قطب فرش، کفش و تولید باشد، اما اقتصاد باید ذیل معنای اصلی این شهر تعریف شود. فروشگاههای بزرگ تنها زمانی قابل دفاع هستند که به «فضای واسط زیارت» بدل شوند، نه در تقابل با زیارت.
عضو هیئت علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: در گذشته، زائر میگفت میآیم قم برای زیارت، فرش هم تهیه میکنم، خدمت علما میرسم، واجبات شهری را انجام میدهم و برمیگردم. اما امروز برخی مجموعههای اقتصادی تبدیل به مقصد مستقل شدهاند. در فضای بازنمایی رسانهای، این مالها بیشتر از حرم مطهر معرف شهر قم هستند. کافی است از نوجوانان و جوانان بپرسید نمادهای هویتی شهر قم چیست، پاسخها را ببینید.
ارتباط اغتشاشات اخیر با فضاهای فرهنگی ناسالم
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اغتشاشات اخیر گفت: غالب مراکز کانونی که برای این اغتشاشات در شهر قم شکل گرفت، کافهها بودند. امروز در هر کوچه و پسکوچهای در قم کافهای مشاهده میشود که هر یک به نوبه خود مسئلهآفرین هستند. فروشگاههای بزرگ هم نوع دیگری از این مسئلهاند که باید به آن توجه شود.
وی با بیان اینکه شهر قم باید محل «توقف معنوی» باشد، نه «شهر عبور»، خاطرنشان کرد: انسان باید به قم بیاید و یک ریکاوری معنوی برای خودش داشته باشد، انرژی بگیرد برای ادامه زندگی. اما ما داریم این شهر را تبدیل به شهر عبور میکنیم. طرف میآید قم، حرم هم نمیرود، جمکران هم نمیرود، چه برسد به اینکه بخواهد با فضای معرفتی و تمدنی ارتباط برقرار کند.
چهار پیشنهاد سیاستی برای حفظ هویت قم
وی در ادامه چهار پیشنهاد برای سیاستگذاران توسعه شهری ارائه داد:
۱. تقدم هویت زیارتی بر همه هویتها: هویت زیارتی شهر قم باید بالادست همه هویتها قرار گیرد و هرگونه توسعه ذیل این هویت اصلی تعریف شود. هیچ منافاتی ندارد که فضای بالادستی زیارت باشد و بقیه حوزههای توسعهای ذیل آن شکل بگیرند.
۲. الزام به پیوست فرهنگی و هویتی: برای تأسیس هر فروشگاه بزرگ مقیاس، باید پیوست فرهنگی و هویتی الزامی شود. مبلمان بصری این فضاها باید متناسب با هویت شهر زیارتی طراحی گردد. استفاده از المانهای ایران اسلامی که هویت شهر را معرفی میکند، باید مورد توجه قرار گیرد. نمازخانهها و فضاهای مناسب فرهنگی در این مراکز تقویت شود.
۳. حمایت از اقتصاد خرد و زیست محلهای: سیاستهای حمایتی باید به سمت تقویت اقتصاد خرد و زیست محلهای سوق داده شود. کسبوکارهای کوچک محلی که تجلیگاه روایت «الکاسب حبیبالله» هستند، نیازمند حمایت جدیاند.
۴. رصد مستمر تحولات فرهنگی و هویتی: تحولات فرهنگی و هویتی شهر باید مستمراً رصد شود و منتظر نمانیم تا حادثهای اتفاق بیفتد و سپس به فکر چاره بیفتیم. باید پیامدهای فرهنگی هر توسعهای پیشبینی و مدیریت شود.
این استاد حوزه خاطرنشان کرد: اگر این هویت مورد غفلت قرار گیرد، قم نیز مانند بسیاری از شهرهای دیگر به مقصدی صرفاً مصرفی تبدیل خواهد شد که زیارت در آن به حاشیه رانده میشود. آن وقت است که باید منتظر باشیم ببینیم چه اتفاقاتی برای نسل جوان و هویت دینی آنها رخ خواهد داد.
هدف اصلی؛ مسئلهشناسی، نه پژوهش نهایی
عضو هیئت علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اینکه هدف وی از این ارائه، ارائه یک پژوهش نهایی نبوده است، تصریح کرد: بنده بیشتر به دنبال این بودم که یک مسئله را که مربوط به شهرهای زیارتی و به ویژه شهر قم است، درست صورتبندی کنم و به مخاطبان و تصمیمگیران منتقل نمایم که این مسئله شروع شده و دارد ادامه پیدا میکند و نیازمند نگاه جدی به آینده این شهر زیارتی هستیم.
وی با اشاره به دغدغه خود در خصوص آمارهای دقیق از وضعیت شهر قم افزود: در این صورتبندی، ما نیاز به آمار دقیقی از وضعیت شهر قم داریم. پیگیریهایی هم داشتم، اما آمار دقیقی در دسترس نبود. همانطور که دوستان اشاره کردند، جنس فروشگاههای بزرگ در شهر قم کاملاً متفاوت است و من تعمداً نامی از مکان خاصی نیاوردم تا نقد من متوجه مکان خاصی نباشد، بلکه نگاه من نقد سیاستی بود به سیاستی که به صورت خاموش در شهر زیارتی قم دنبال میشود و ما آنطور که باید و شاید به پیامدهایش توجه نداریم.
ضرورت توصیف دقیق وضعیت موجود
این پژوهشگر حوزوی با بیان اینکه توصیف دقیق وضعیت موجود، آمار مخاطبان، گردشهای مالی و مصاحبههای میدانی نیازمند چندین کار پژوهشی مستوفی و جدی حتی در حد رساله دکتری است، خاطرنشان کرد: دغدغه من صرفاً انتقال این مسئله بود که دارد به طور خاموش شهر قم را تحتالشعاع قرار میدهد. این یک ارائه و سخنرانی بود، مانند یک طلبه که میخواهد منبری برود. از جنبه طلبگی میخواستم این ارائه را داشته باشم.
وی با اشاره به نکات قوت و نقدهایی که برای تکمیل کار مطرح شد، ادامه داد: نگاه من از ابتدا این بود که مسئله را منتقل کنم. متنی که ارائه دادم، مقاله نبود، بلکه متن یک سخنرانی و نشست پیرامون یک مسئله جدی در شهر قم بود.
ارجاع به مقاله پژوهشی در حوزه مصرف
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی با اشاره به سابقه پژوهشی خود در حوزه مطالعات مصرف گفت: بنده مقالهای را در فصلنامه انجمن مطالعات اجتماعی حوزه با عنوان «رهیافتی معناشناسانه به مسائل نوپدید فرهنگی از منظر قرآن» به چاپ رساندهام که علاقهمندان میتوانند مراجعه کنند. در آنجا هم کاربست آیات و هم از منظر معناشناسی و سیر تصورات تاریخی مصرف، مباحث خوبی ذکر شده که میتواند پشتوانه مناسبی برای این ارائه باشد، اما فرصت نشد که به آن جزئیات بپردازم.
تأکید بر نگاه سیاستی و تفاوت گفتمان توسعه
وی با بیان اینکه پیشنهادهای سیاستی ارائه شده صرفاً تصویری از حوزههایی بود که باید در آینده مورد توجه قرار گیرد، تصریح کرد: سیاستگذاری نیازمند فرآیندها و مدلهای خاص خودش است. باید مشخص کنیم چه مدلی را انتخاب کردیم، این مدل چه ویژگیهایی دارد و چطور میتواند اقتضائات شهر قم را پاسخ دهد.
عضو هیئت علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تنوع فروشگاههای بزرگ مقیاس گفت: هرچند همه فروشگاههای بزرگ مقیاس هویت یکسانی ندارند، اما این فروشگاهها هویتی دارند که حتی آن دسته از فروشگاههایی که هویت مستقلی هم دارند، کمکم تحتالشعاع قرار میگیرند. اگر سوابق چند دهه گذشته تأسیس فروشگاههای بزرگ مقیاس در قم را مرور کنیم، ابتدا این فروشگاهها برای همان کارکرد اقتصادی مبتنی بر نیاز زائران و مجاوران تأسیس شدند، اما به مرور دستخوش تغییر قرار گرفتند.
تفاوت گفتمان توسعه غربی و نگاه قرآنی
وی با تأکید بر تفاوت گفتمان توسعه غربی و نگاه قرآنی خاطرنشان کرد: اگر بخواهیم اقتصاد را در گفتمان توسعه غربی و مدرن دنبال کنیم، با همان مدلها دنبال کنیم، تبعات خودش را هم خواهد آورد. ناخواسته با بستههای سیاستی که ارائه و دنبال کردیم، امروز شاهد اتفاقاتی در این مراکز هستیم که اصلاً متناسب با شهر قم نیست.
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی افزود: در مقاله اشاره شده، این دو گفتمان را مقایسه کردهام؛ هم گفتمان مبتنی بر معناشناسی قرآن و هم گفتمان توسعه سکولار و وجوه تمایز را تبیین کردهام. به دلیل اینکه ارائه امروز یک کار پژوهشی به معنای طرح پژوهشی نبود و صرفاً بیان یک مسئله بود، از ذکر آن جزئیات صرفنظر کردم.
مخالف توسعه نیستیم
این پژوهشگر حوزوی با تأکید مجدد بر اینکه مخالف پیشرفت و توسعه اقتصادی در شهر نیست، گفت: همانطور که بارها در صحبتهایم تکرار کردم، اگر بخواهیم یک آرمانشهر دینی در بستر تمدنی نظام جمهوری اسلامی ایران ترسیم کنیم که میخواهد به ظهور منتهی شود، باید اقتضائات زمان را هم ببینیم؛ سرعت، تنوع نیاز، دسترسی آسان را هم باید در نظر بگیریم.
وی افزود: باید دال محوری در شهر ما زیارت باشد. شاید در شهرهای دیگر، دال محوری تأمین نیازهای مردمی باشد که در آن شهر زندگی میکنند، اما شهری که هویت اصلیاش زیارت است، هویت اصلیاش انتقال معناست، هویت اصلیاش تقویت و بازتعریف گزارههای دینی برای مخاطبان در کشور و جهان اسلام است، شهری که میخواهد گفتمان مقاومت را توسعه دهد و فهم دقیق را از محور مقاومت منتقل کند، باید توجه به اقتضائات خودش داشته باشد.
زیارت، دال محوری شهر قم
وی تأکید کرد: همه این موارد باید در پیرامون زیارت، در ضمن آن و در بستر آن تعریف شوند. تعریفشان نباید تعریف استقلالی باشد. اگر هویتشان هویت استقلالی مبتنی بر توسعهای باشد که در شهرهای مدرن دنبال میشود، آنوقت آسیبزا خواهد بود.
استاد حوزه با اشاره به گفتگوهایی که با برخی اساتید و دوستان داشته است، گفت: گاهی تلقی اولیه این بود که ما با اینگونه فروشگاهها مخالفیم یا با توسعه و پیشرفت شهری مخالفیم. نه، با اینها مخالف نیستیم، اما باید سیاستها به گونهای باشد که در توسعه شهری، مبلمان شهری، شکل محل حضور این فروشگاهها، نحوه حضور و پیوند با جریان زیارت داشته باشند و عملاً نیازهای اقتصادی شهر را هم تأمین کنند.
چشمانداز تمدنی شهر قم
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی با بیان چشمانداز شهر قم، گفت: دغدغه ما این بوده و هست که کسانی که در این شهر اثرگذارند و تصمیم میگیرند، بیش از پیش توجه داشته باشند و مبتنی بر چشمانداز تمدنی که برای شهر قم در لسان روایات تعریف شده، توسعه فروشگاههای بزرگ مقیاس و بقیه اتفاقاتی که در پیرامون و بطن این شهر شکل میگیرد را با این موضوع پیوند بزنند و نسبتش را کاملاً روشن کنند.
وی افزود: این مسئله، زیرمسئلههای فراوانی دارد که میتواند بستر پژوهشهای آتی قرار گیرد. امیدوارم دوستانی که این مباحث را شنیدند، موضوعات متنوعی به ذهنشان رسیده باشد و بتواند مسیر را هموار کند.
این پژوهشگر حوزوی با بیان اینکه ما شاهد یک غفلت ناخواسته هستیم، گفت: بنده ارتباطاتی داشتهام و این دغدغه را با برخی از بزرگان و مسئولین شهر قم مطرح کردهام، اما ما عملاً داریم مسیری را طی میکنیم که همان مسیر توسعهای است که در غرب دنبال شد.
وی با اشاره به مقاله خود درباره مفهوم مصرف خاطرنشان کرد: حتی در گفتمان توسعه غربی هم امروز این موضوع به عنوان یک مسئله مطرح است و دربارهاش مطالعه کردهاند. نظریهپردازان مختلف این موضوع را بررسی کردهاند، اما شاید سویهای که در بیان من بود به جهت دغدغهای بود که نسبت به شهر مقدس قم داشتم.
نقاط قوت ارائه؛ مسئلهمحوری و توجه به بافت قم
دکتر امیرحسین شیعی رئیس مؤسسه رویش اندیشه و معرفت، در ادامه کرسی آزاداندیشی «گسترش مراکز خرید بزرگ در فضاهای شهری شهرهای زیارتی» که به همت پژوهشکده انوار طاها برگزار شد، به عنوان ناقد کرسی به بیان دیدگاههای خود درباره ارائه حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی پرداخت.
وی با تشکر از مدیران و همکاران پژوهشکده انوار طاها به دلیل برگزاری این کرسی ترویجی با موضوع مسئلهمحور و همچنین قدردانی از حجتالاسلام ابراهیمی که چندین سال است دغدغه بحث مصرف و مصرفمتکیان را پیگیری میکند، اظهار داشت: نکاتی که ارائه میدهم ناظر به صحبتهای ایشان و متن ارائهشده است که به عنوان متن علمی این کرسی در اختیار من قرار گرفت. بالطبع نکات بنده با نیت تکمیل و ارتقای متن به عنوان یک سند علمی با ویژگی ارجاعپذیری است.
شیعی در بخش نخست سخنان خود به تشریح نقاط قوت ارائه حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی پرداخت و گفت: اولین نقطه قوت، پرداختن به یک موضوع و مسئله عینی امروز و مسئلهمحور بودن ارائه است. کرسیهایی که بعضاً شاهد هستیم الزاماً به حل مسئله نمیانجامد یا یک دغدغه عینی سطح جامعه را پوشش نمیدهد، اما مسئله فروشگاههای بزرگ در شهرها، بهویژه شهرهای مذهبی و به طور اخص در قم، یک مسئله عینی است که ایشان به آن پرداختند.
وی دومین نقطه قوت را معنادار کردن زیست شهری دانست و افزود: جایی که توسعه شهری با الگوهای سرمایهداری را شاهد هستیم، ایشان به دنبال نگاه تمدنی و فرهنگی بر رشد زیستبوم شهری هستند. توجه به تمایز بین توسعه و پیشرفت و همچنین تمایز صحیح بین توسعه اقتصادی و توسعه انسانی از دیگر نقاط قوت متن بود.
رئیس موسسه رویش اندیشه و معرفت ادامه داد: با وجود اینکه کلیت کار قابلیت تعمیم به همه شهرها را دارد، توجه به بافتار ویژه شهری قم توسط ایشان یک نقطه قوت محسوب میشود. ایشان در ابتدای صحبتهای خود نکات و روایات خاصی را درباره قم بیان کردند که نشان میدهد قم باید بافتار ویژه شهری داشته باشد.
وی همچنین به استفاده مناسب از آیات و روایات اشاره کرد و گفت: متن به اندازه کافی متکی به منابع دینی است و اتفاقاً منابع دینی را تزئینی استفاده نکرده، بلکه دقیقاً سر جای خودش و با کارکرد تبیینی از آنها بهره برده است. مفاهیمی مانند تکاثر، حیات طیبه، توازن دنیا و آخرت و منطق علوی رشد در متن قابل مشاهده بود.
شیعی در پایان بخش نقاط قوت، جمعبندی سیاستی واقعگرایانه را نقطه برجسته کار دانست و تصریح کرد: تاکیداتی مثل پیوست فرهنگی و هویتی و حمایت از اقتصاد خرد به مسئولین و تصمیمسازان برای اتخاذ سیاستهای کارآمد کمک میکند.
نقدها و پیشنهادهای تکمیلی برای ارتقای علمی متن
رئیس مؤسسه رویش اندیشه و معرفت در ادامه به بیان نکاتی پرداخت که میتواند متن ارائهشده را تقویت کند و آن را به یک متن علمی پژوهشی و مرجع برای تصمیمگیری تبدیل نماید.
۱. ضرورت صورتبندی روششناسی پژوهش
وی نخستین نکته را فقدان صورتبندی روششناختی در متن دانست و گفت: در متن، یک صورتبندی روشن از وضعیت روششناسی پژوهش شاهد نیستیم. با وجود اینکه بنده با توجه به مطالعه کتاب ایشان درباره مصرفمتکیان میدانم رویکرد ایشان هم پدیدارشناختی و هم خوانش تفسیری است، اما خوب بود در متن نیز اشارهای به بحث روششناسی پژوهش میشد تا کسانی که مطلع نیستند، با نگاه به آن روش، متن را بخوانند.
۲. تفکیک توصیف از تجویز
شیعی با بیان اینکه بیشتر آنچه در گفتگوی علمی و متن مشاهده شد، یک متن هنجاری و باید و نبایدی بود، خاطرنشان کرد: برای اثرگذاری در سیاستسازی و یک متن سیاستگذارانه، ما نیازمند توصیف هستیم. به نظرم میآید باید مرز میان توصیف واقعیت موجود و تجویز مطلوب شفافتر مطرح میشد، یا حتی بخش مستقلی به توصیف خنثی و بدون جهتگیری از وضعیت موجود قم اختصاص پیدا میکرد.
۳. کمبود شواهد تجربی و میدانی
وی ادامه این نکته را به فقدان شواهد تجربی مشخص از شهر قم مرتبط دانست و گفت: ایشان یکی دو بار فرمودند که پرهیز میکنم از شاهد مثال ارائه دهم. الزاماً بیان عنوان شاید نیاز نبود، ولی مصادیق و جنس آن فروشگاهها یا توصیف آنها حداقل کمک میکرد به در اختیار داشتن شواهد تجربی و زیسته. همچنین تجربه زیستی گروههای مختلف مانند فروشندگان، خریداران یا کاسبان خرد که خودشان اشاره کردند، میتوانست متن را از یک نمونه نمادین به یک موردپژوهی و کیساستادی خاص تبدیل کند.
۴. پرهیز از دوگانهسازی تقابلی زیارت و مصرف
رئیس پژوهشکده رویش اندیشه و معرفت با اشاره به تشکیل یک دوگانه زیارت-مصرف در متن گفت: فیالحال یک منطق زیارتی به عنوان معنا، قدسیت، تمرکز و مکث در اماکن زیارتی با یک منطق مصرفی نمایشی، شتابدار و تهیشده از معنا در تقابل قرار گرفته است. در حالی که اشکال دینی مصرف را شاهد هستیم و تجربههای مصرفی در بستر معنا را داریم. الزاماً همه این فروشگاهها هم یکسان عمل نمیکنند.
۵. تقویت نظام منسجم ارجاع به متون دینی
وی با تأکید بر استفاده مناسب از آیات و روایات در متن، افزود: اما به نظر میآمد یک نظام منسجم ارجاعی به متون دینی نیازمند تقویت است. آیات و روایات بیشتر تاکیدکننده نتیجهای بودند که مد نظر بود، اما نسبت میان این نصوص دینی و سیاست شهری معاصر یک صورتبندی شفاف نداشت.
۶. تبیین سازوکار علی پیامدهای فرهنگی
شیعی با اشاره به تقلیلگرایی در تبیین سازوکار علی پیامدهای فرهنگی گفت: دقیقاً کدام ویژگیهای این فروشگاههای بزرگ مثل الگوی مدیریت، الگوی مصرف، معماری و مقیاسشان از چه طریقی روی کدام مؤلفههای فرهنگی اثر مستقیم میگذارند؟ در متن بحث تغییر ارزشها و تضعیف اخلاق را شاهد هستیم، ولی این تبیین سازوکار علی خوب بود در متن خودش را نشان دهد تا با انباشتی از گزارهها مواجه نباشیم، بلکه با یک خط سیر از سازوکارهای علی روبرو باشیم.
۷. طبقهبندی و اولویتگذاری الزامات سیاستی
وی در پایان بخش نقد خود گفت: الزامات سیاستی که فرمودند، کاش دارای یک طبقهبندی و اولویتگذاری اجرایی میشد که نسبتش با ساختار واقعیت مدیریت شهری قابل تبیین باشد.
پیشنهادهای عملی برای ارتقای پژوهش
شیعی در ادامه پیشنهادهای خود را برای تقویت و تکمیل پژوهش ارائه داد:
۱. افزودن لایه روششناسی صریح: نوع تحقیق که به گمان بنده تحلیل گفتمان تمدنی، پدیدارشناسی فرهنگی همراه با مطالعه تفسیری دینی است، باید مشخص شود. همچنین شیوه گردآوری دادهها و اطلاعات اگر بخواهد وارد توصیف شود، باید معلوم گردد.
۲. افزودن بخش شواهد و نمونههای میدانی: نمونههای مختلفی از فروشگاهها وجود دارد. ما در قم شاید سه چهار ابرفروشگاه داشته باشیم، ولی فروشگاههای زنجیرهای و فروشگاههایی که به عنوان مال یا فروشگاههای بزرگ حساب میشوند، تکثر زیادی دارند آیا الزاماً تمام آن مؤلفههایی که در فروشگاههای خیلی بزرگ وجود دارد، با اینها تطبیق دارد؟ در ساخت یک سند سیاستی ما نیازمند شاهد و مثال عینی هستیم.
۳. عبور از دوگانهسازی به رابطه تعاملی: باید از دو قطبیسازی به یک رابطه تعاملی و دینامیک حرکت کنیم. مصرف متکیان در مقابل مصرف نمایشی است، نه مصرف در مقابل زیارت. مسئله وجود یا عدم وجود فروشگاههای بزرگ نیست، مسئله جایگاه، جهتگیری و عملکرد این فروشگاهها در زیست زیارتی است.
۴. تبیین خط سیر علی پیامدها: ویژگیهای فضای مصرفی در این فروشگاهها به تغییر الگوهای حضور و معاشرت میانجامد، آن تغییر الگوی حضور به جابجایی ارزشها میرسد و این جابجایی ارزشهاست که ابهام هویتی را شکل میدهد. اگر این خط سیر علی را شکل دهیم، کار قویتر میشود.
۵. سطحبندی الزامات سیاستی: خوب است راهبردهای بلندمدت مانند تدوین منشور هویت شهری و پیوست فرهنگی فروشگاهها، و بستههای پیشنهادی کوتاهمدت مثل پایشهای فرهنگی داخل مجموعهها و پشتیبانی از کسب و کار خرد در سطح مدیریت شهری طبقهبندی شود.
۶. طراحی چشمانداز مفهومی قم: اگر این چشمانداز مفهومی برای قم طراحی شود، امکان تسری و تعمیم به شهرهای زیارتی و حتی سایر شهرهای کشور را خواهد داشت.
